Casa: plek voor ontspanning; broeiplaats voor zelforganisaties
Woensdag 18 april 2012 | Inge van der Hoeven
Werkgevers speelden een onverwachte rol bij het tot stand komen van Italiaanse verenigingen en zelforganisaties. Hun keuze om gastarbeiders in de jaren zestig groepsgewijs te huisvesten maakte niet alleen dat Italiaanse gastarbeiders zich enigszins thuis konden voelen in Nederland, maar zorgde ook voor een bloeiend Italiaans verenigingsleven en de opkomst van zelforganisaties in de decennia daarna. Een goed voorbeeld daarvan was de Casa d’Italia van de Arnhemse Kunstzijde Unie (AKU) in Arnhem. Nog altijd worden opvallend veel voorzittersposities van Italiaanse verenigingen in de regio door AKU-Italianen bekleed.
“Ik heb in Italië op een kleuterschool gewerkt en mannen zijn in hun hart eigenlijk allemaal grote kinderen. Ze zijn veel gemakkelijker dan vrouwen, want die letten veel meer op elkaar. Als een man gezelligheid heeft en goed te eten krijgt – zijn liefde gaat immers door zijn maag - dan is hij allang tevreden.” Met die woorden legde de Italiaanse Romana Van Maanen – Bridda een journalist uit waarom de beheerderstaak van de eerste Casa d’Italia in Arnhem haar op het lijf was geschreven.
Werkgevers
Naar het voorbeeld van een paar andere bedrijven koos de Arnhemse Kunstzijde Unie (AKU) ervoor om haar eerste gastarbeiders per nationaliteit in gezamenlijke tehuizen – casa’s – onder te brengen. Italiaanse maaltijden en een Italiaanse mama enNederlandse papi moesten de overgang naar Noord-Europa wat verzachten. Deze lijn werd de volgende dertig jaar voortgezet, hoewel de opvang in eigen beheer zelfs bij volledige bezetting van een casa erg kostbaar was.
Net als veel andere grote bedrijven kampte ook de Algemene Kunstzijde Unie (AKU) in de jaren vijftig met chronische tekorten aan productiekrachten. In navolging van Staatsmijnen en Hoogovens nam de Arnhemse kunstzijdefabrikant op 27 september 1956 daarom een eerste lichting van twaalf Italiaanse gastarbeiders in dienst. Hun komst vormde de kick-off voor de werving van honderden Italiaanse en Spaanse gastarbeiders en het ontstaan van een bloeiend Italiaans verenigingsleven in Arnhem en Ede in de zeventiger en tachtiger jaren. De
casa’
s vormden een kweekvijver daarvoor.
In de geschiedschrijving over het ontstaan van zelforganisaties van migranten in Nederland zijn tot nu toe vooral de rol van overheidsgerelateerde instanties en van migranten zelf belicht. Voor de rol van werkgevers was nauwelijks aandacht. Dat terwijl werkgevers van overheidswege verplicht waren om niet alleen voor huisvesting, maar ook voor het geestelijk en maatschappelijk welzijn van hun Zuid-Europese medewerkers te zorgen. Voordat halverwege de jaren 60 stichtingen voor bijstand aan buitenlandse werknemers opkwamen, hadden werkgevers het monopolie op het vrijetijdsmanagement van hun buitenlandse werknemers.
De Arnhemse Kunstzijde Unie vatte haar verzorgingstaken serieus op. In de casa’s werden ontspannings- en feestavonden georganiseerd, de Italianen mochten zo nu en dan op excursie en ze konden altijd een beroep doen op een pater.
Boycot
Omdat er meer bedrijven waren die Zuid-Europese werknemers in dienst namen, wilde de kerkelijke Stichting Sociaal Caritatief Centrum (SSCC) een ontspanningscentrum voor gastarbeidersopenen en een maatschappelijk werker aanstellen. Zonder financiële steun van de AKU, de grootste werkgever van Italianen en Spanjaarden in de regio, was ieder initiatief echter tot mislukken gedoemd.
Maar de AKU wilde voorkomen dat andere spelers zich met haar buitenlandse werknemers zouden bemoeien, net zoals het bedrijf niet wilde dat werknemers in particuliere pensions werden ondergebracht. Zoals een personeelschef van collega’s in de IJmond had vernomen:
‘Het is niet eenvoudig deze dingen op papier te zetten, maar wellicht kan worden volstaan met te stellen, dat diverse Italianen dáár via pensionhoudsters en dochters daarvan hebben gemeend te moeten medewerken aan de personeelsvoorziening in de verre toekomst. (…)Het onderbrengen van Italianen in kleine groepen (max. 40) in eigen (AKU) tehuizen is verre te prefereren boven huisvesting in contractpensions e.d., zeker wanneer men naast de belangen van de Italianen tevens zoveel en zo goed mogelijk de goede naam van AKU wil dienen.’
AKU-voorzitters
Terwijl de SSCC er mede dankzij de AKU niet in slaagde haar plannen te realiseren stond het bedrijf wel toe dat er in de casa’s informele verbanden ontstonden die eind jaren zestig al veel van zelforganisaties weg hadden. Als een echte mama vervulde de casabeheerster daarin een stimulerende rol.
De stap naar een actief verenigingsleven was in de jaren zeventig dan ook niet meer zo groot: Reeds toen de Arnhemse SBBW in 1969 een Italiaans centrum opende, bestond het Italiaanse beheerderscomité voornamelijk uit bewoners van de AKU-casa’s. Ook de enige casa die toen nog bestond, bood kantoorruimte aan verschillende Italiaanse verenigingen en clubjes. In andere Italiaanse verenigingen die in de jaren zeventig en tachtig in Arnhem en Ede ontstonden, worden bovendien nog altijd opvallend veel voorzittersposities door AKU-Italianen bekleed.
In het kader van haar masterstudie geschiedenis aan de Universiteit Leiden onderzocht Inge van der Hoeven de invloed van het bedrijfsleven op de ontwikkeling van migrantenorganisaties. Dit deed zij aan de hand van de Italiaanse gastarbeiders die tussen 1956 en 1985 bij de Algemene Kunstzijde Unie (AKU) in Arnhem en Ede kwamen werken. In haar onderzoek staat de vraag centraal hoe en waarom de werkgever invloed uitoefende op de ontwikkeling van immigrantenorganisaties.
Het complete onderzoek met de titel ‘Liever geen bemoeienis met AKU-buitenlanders’, Verenigingen van Italiaanse gastarbeiders bij de Algemene Kunstzijde Unie 1956-1985’ is digitaal te verkrijgen bij Lize. info@lize.nl
Bron: LIZE
Print artikel 
Stuur naar vriend 
Reageer
